Od momentu, gdy pierwsze algorytmy nauczyły się rozpoznawać twarze, a później generować obrazy "jak prawdziwe", w przestrzeni publicznej regularnie powraca pytanie: czy fotografia - rozumiana jako sztuka - ma jeszcze przyszłość? Czy człowiek z aparatem nie stanie się wkrótce zbędnym pośrednikiem między rzeczywistością a obrazem? Odpowiedź brzmi: nie. I nie jest to odpowiedź sentymentalna ani obronna, lecz głęboko zakorzeniona w tym, czym fotografia była, jest i czym z definicji być musi.

Fotografia nie jest jedynie zapisem światła. Jest decyzją. Jest wyborem momentu, perspektywy, dystansu, a przede wszystkim - znaczenia. Algorytm może wygenerować obraz, który "wygląda" jak fotografia, ale nie może podjąć decyzji, dlaczego ten obraz w ogóle powinien powstać. I to właśnie w tym "dlaczego" kryje się istota sztuki.

Fotografia jako akt intencjonalny

Susan Sontag pisała, że fotografowanie jest sposobem uczestniczenia w rzeczywistości, ale jednocześnie jej interpretowania. Fotograf nie tylko rejestruje świat - on go komentuje. Każde naciśnięcie migawki jest aktem selekcji: ten kadr, a nie inny; ten moment, a nie sekundę wcześniej; to światło, a nie neutralne. Algorytm, nawet najbardziej zaawansowany, operuje na danych, a nie na doświadczeniu. Nie "widzi" świata - on go statystycznie rekonstruuje.

Sztuka nie polega na poprawności. Polega na znaczeniu. Wielkie fotografie - od prac Henriego Cartier-Bressona po dokumenty Sebastião Salgado - nie są wielkie dlatego, że są technicznie doskonałe. Są wielkie, bo niosą ludzką obecność: empatię, wahanie, ryzyko, błąd. Algorytm nie ryzykuje. Algorytm nie waha się. Algorytm nie popełnia błędów, które nagle okazują się odkryciem.

Moment, którego nie da się wygenerować

Cartier-Bresson ukuł pojęcie "decydującego momentu" - tej krótkiej chwili, w której forma i treść spotykają się w idealnej równowadze. To pojęcie jest fundamentalnie ludzkie. Wymaga intuicji, cierpliwości, często fizycznej obecności w trudnych warunkach. Algorytm może wygenerować milion "decydujących momentów", ale każdy z nich będzie pozbawiony jednego elementu: faktu, że naprawdę się wydarzył i że ktoś był tam, by go doświadczyć.

Fotografia jako sztuka jest zakorzeniona w rzeczywistości - nawet jeśli ją przekształca. Algorytmy generatywne nie mają relacji ze światem; mają relację z jego reprezentacjami. To zasadnicza różnica. Fotograf odpowiada przed rzeczywistością i przed fotografowanym człowiekiem. Algorytm odpowiada jedynie przed zbiorem danych treningowych.

Autorstwo, odpowiedzialność, etyka

Każde dzieło sztuki niesie ze sobą pytanie o autorstwo. Kto mówi? Z jakiej pozycji? Z jakim bagażem doświadczeń? Fotografia jest zawsze zapisem relacji między fotografem a światem. W fotografii dokumentalnej czy reportażowej ta relacja ma także wymiar etyczny. Fotograf ponosi odpowiedzialność za to, co pokazuje i jak to pokazuje. Algorytm nie zna odpowiedzialności - zna jedynie optymalizację.

To dlatego fotografie mogą wywoływać kontrowersje, poruszać sumienia, zmieniać sposób myślenia społeczeństw. Zdjęcie "Napalm Girl" Nicka Uta czy "Migrant Mother" Dorothei Lange nie są tylko obrazami - są świadectwami. Algorytm nie może być świadkiem, bo nigdy nie był obecny.

Technologia jako narzędzie, nie autor

Oczywiście fotografia od zawsze była związana z technologią. Aparaty się zmieniały, pojawiła się fotografia cyfrowa, postprodukcja, sztuczna inteligencja wspomagająca ostrość czy ekspozycję. Ale technologia w fotografii była i pozostanie narzędziem. Pędzel nie zastąpił malarza, a syntezator nie zastąpił kompozytora. Podobnie algorytm nie zastąpi fotografa - może jedynie poszerzyć jego warsztat.

Paradoksalnie, im doskonalsze stają się algorytmy generujące obrazy, tym wyraźniej widać, jak bardzo potrzebujemy autentycznego, ludzkiego spojrzenia. W świecie zalanym perfekcyjnymi wizualnie symulacjami, prawdziwa fotografia - z jej niedoskonałością, ziarnem, nieoczywistością - staje się jeszcze bardziej wartościowa.

Dlaczego algorytm nigdy nie zastąpi sztuki

Algorytm nie ma biografii. Nie ma dzieciństwa, lęków, obsesji ani marzeń. Nie starzeje się, nie choruje, nie zakochuje. A sztuka - w tym fotografia - wyrasta właśnie z tych doświadczeń. Z potrzeby opowiedzenia siebie światu i świata sobie. Fotografia to nie tylko obraz; to ślad czyjejś obecności w czasie i przestrzeni.

Dlatego fotografia pozostanie sztuką. Nie dlatego, że jest technicznie trudna, ale dlatego, że jest ludzka. A człowieka - ze wszystkimi jego sprzecznościami - nie da się sprowadzić do algorytmu.

Źródła i inspiracje

• Susan Sontag, O fotografii
• Roland Barthes, Światło obrazu
• Henri Cartier-Bresson, The Decisive Moment
• John Berger, Ways of Seeing
• Walter Benjamin, Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej